Rusland en het Westen


 

DE SANCTIE-OORLOG

Rusland, het Westen en de Oekraïne crisis

© Ton Munnich, 1 januari 2022

Tijdens de Eerste Wereldoorlog gebeurt er iets opmerkelijks. Met Kerstmis 1914 stappen soldaten van beide kampen uit hun loopgraven. Ze wisselen sigaretten uit, zingen kerstliederen en voetballen een partijtje. Boze officieren commanderen hen terug in de loopgraven, de legerleiding aan beide zijden dreigt met straffen om herhaling te voorkomen.

Het front in Vlaanderen, waar dit gebeurde, was in 1914 het geopolitieke brandpunt van de wereld. Wat is in 2022 het geopolitieke brandpunt van de wereld? Twee tegenstellingen zijn momenteel dominant : Amerika/Rusland en Amerika/China. De eerste bestaat al 75 jaar – de Koude Oorlog – en lijkt momenteel het brandpunt van de geopolitieke situatie te zijn. Ze spitst zich toe op de kwestie Oekraïne. Westerse politici en media zien overwegend Amerika als de ‘good guy’ en Rusland als de ‘bad guy’. Er zijn enkele pointes die dit beeld nuanceren.

het trauma

In de negentiende en twintigste eeuw heeft Rusland veel geweld vanuit het Westen moeten incasseren. Met name drie gebeurtenissen hebben het land getraumatiseerd. In 1812 valt Napoleon binnen met 750.000 man. Daarna de Eerste Wereldoorlog: vier jaar strijd tegen Duitsland en Oostenrijk. En tenslotte de Tweede Wereldoorlog met 25 tot 40 miljoen doden in de Sovjet Unie. Daarom wil de Sovjet Unie in 1945 een bufferzone tussen zichzelf en het Westen. Dat wordt het lint van Oost-Europese staten van Finland tot Bulgarije. Deze staten verliezen hierdoor hun vrijheid, ze zijn gedegradeerd tot kreukelzone. Rusland onderdrukt protesten zoals de Hongaarse Opstand (1956) en de Praagse Lente (1968). Met ijzeren vuist handhaaft het de bufferzone.

Maar in 1985 komt Michael Gorbatsjov er aan de macht. Wat hij aantreft op het geopolitieke toneel is de wederzijdse demonisering van Oost en West (‘Empire of Evil’ tegen ‘imperialisten’) en een uit de hand gelopen wapenwedloop (atomaire overkill, anti-raket raketten). De beschaafde Gorbatsjov wil dit doorbreken. Een van zijn hervormingen is het openen van het IJzeren Gordijn, hij geeft de landen van de bufferzone hun vrijheid terug. Dat leidt tot het Duitse verzoek om de Bondsrepubliek en de DDR te herenigen. Gorbatsjov wil het toestaan, maar hij moet rekening houden met het Russische trauma omtrent Westerse agressie tegen zijn land. Na Napoleon, Kaiser Wilhelm II en Adolf Hitler wil Rusland geen Westerse militaire presentie in de buurt van zijn grens.

de woordbreuk

Amerika begrijpt deze gevoeligheid. Ter geruststelling stuurt president George Bush zijn minister van Buitenlandse Zaken, James Baker, naar Moskou. Daar bespreken Gorbatsjov en Baker op 9 februari 1990 onder welke voorwaarden de Duitse eenwording kan geschieden. Bakers bijdrage aan het gesprek bestaat vooral uit zijn viermaal herhaalde verzekering dat de NAVO niet zal opdringen in oostelijke richting: “not an inch of NATO’s present military jurisdiction will spread in an eastern direction.” Verderop in de gespreksnotulen zegt Baker het weer: “Germany’s unification will not lead to NATO’s military organization spreading to the east.” En even later opnieuw: “the guarantee that NATO’s jurisprudence or troops will not spread east of the present boundary” En wanneer Gorbatsjov zelf zegt “a broadening of the NATO zone is not acceptable” bevestigt Baker: “We agree with that“. Op die basis geeft Gorbatsjov groen licht voor de Duitse hereniging.

Maar de NAVO breidt toch uit in oostelijke richting. Hongarije, Polen, Tsjechië, Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Bulgarije, Roemenië, Kroatië, Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië zijn inmiddels NAVO-lid. En de samenwerking met Zweden en Finland is zo intensief dat ook zij praktisch als NAVO-lid kunnen gelden. Kortom, over de hele linie van Noordpool tot Zwarte Zee is de NAVO vijfhonderd kilometer in oostelijke richting opgerukt. Ze installeert troepen en wapensystemen pal voor de Russische grens. Daarmee is Ruslands nachtmerrie werkelijkheid geworden. En het gaat verder, het Westen trekt aan Oekraïne en Georgië, men speculeert erover dat ook zij lid van NAVO en EU worden. Dat gaat te ver, vindt Ruslands president Poetin. In een markante rede in 2007 trekt hij een rode lijn: tot hier en niet verder. Het signaal wordt begrepen, Oekraïne en Georgië worden geen lid van NAVO en EU. Maar de agitatie van de NAVO gaat verder. Daarbij spreken de Westerse media telkens over Russische agressie, terwijl juist de NAVO militair opdringt.

Oost-Oekraïne

Eeuwenlang is de geschiedenis van Oekraïne er een van minderheden, grenscorrecties en volksverhuizingen. Talrijke volken drijven er in wisselende geografische vormen over de landkaart. Vóór de twintigste eeuw bestaat er geen volk of staat ‘Oekraïne’. De naam ‘De Oekraïne’ is niet de naam van een volk maar van een gebied, ze betekent ‘Het Grensland’. Bedoeld is het dunbevolkte buitengebied, ver van de stedelijke centra van Polen en Rusland. Ongeveer zoals de Nederlandse naam ‘De Achterhoek’, ooit eveneens een dunbevolkte uithoek bij de grens. Bij de stichting van de Sovjet Unie (1917-’22) wordt Oekraïne een van de Socialistische Sovjet Republieken van de USSR. Het is geen gelukkig huwelijk, zodra Gorbatsjovs perestroika het mogelijk maakt stapt Oekraïne eruit, in 1991 wordt het een zelfstandige staat.

Het midden en westen van Oekraïne, met de hoofdstad Kiev, zijn op het Westen georiënteerd. De oostelijke provincies zijn op Rusland georiënteerd, met bewoners van Russische komaf en met de Russische taal. De tegenstelling veroorzaakt een binnenlandse oorlog tussen het leger en pro-Russische milities. Het Westen levert wapens, geld en militaire training aan Kiev, terwijl Rusland de milities steunt. Wie zijn in dit conflict de good guys en wie de bad guys? Om die vraag te beantwoorden is het nuttig te kijken naar een enigszins vergelijkbare tweedeling dichter bij huis. België. Het noorden van België is op Nederland georiënteerd en spreekt Nederlands, het zuiden spreekt Frans en is op Frankrijk georiënteerd. Stel je voor dat de Belgische regering het land zou verfransen, de Nederlandse taal zou schrappen als officiële taal en de Vlaams-Nederlandse banden zou diskwalificeren als ongewenst. Dat zou leiden tot Vlaams verzet. En Nederland zou dat verzet steunen. Tegen die achtergrond is het begrijpelijk dat Rusland Oost-Oekraïne steunt.

de Krim bij Oekraïne

Het product van de Russische Revolutie was de Sovjet Unie, de statenbond van Sovjet Republieken. Twee van deze Sovjet Republieken zijn Oekraïne en Rusland. En binnen Rusland is de Krim een van de districten. De geschiedenis van de Krim is vrij overzichtelijk. Eerst is ze driehonderd jaar Turks (1475-1774), daarna tweehonderd jaar Russisch. Maar in 1954 verandert er iets. Dan hevelt Sovjetleider Chroesjtsjov het district Krim over van Rusland naar Oekraïne. Waarom? Chroesjtsjov groeit op in Oekraïne, trouwt een Oekraïense vrouw en maakt er politieke carrière. In 1937 wordt hij Secretaris-Generaal van de Communistische Partij van Oekraïne, in 1944 bovendien Premier van Oekraïne. Het is een combinatie die zelden voorkomt, de twee topfuncties in een Sovjet Republiek verenigd in één persoon. Het maakt duidelijk dat Oekraïne de machtsbasis van Chroesjtsjov is.

Wanneer hij in 1953 Stalin opvolgt als leider van de Sovjet Unie, benut hij de eerste de beste gelegenheid om zijn geliefde Oekraïne een fraai cadeau te geven, namelijk de Krim, het aantrekkelijke schiereiland met zijn subtropische klimaat. Zo’n cadeau is niet ongewoon. Sinds mensenheugenis belonen machthebbers na hun troonsbestijging hun helpers met cadeaus. Een paleis of landgoed, een graafschap of hertogdom, en in dit geval een schiereiland.

Later ontstaan er ook andere theorieën over Chroesjtsjovs motief voor het cadeau. Essentieel is één ding. In Chroesjtsjovs tijd was de Sovjet Unie het overkoepelende verband waaraan Rusland en Oekraïne allebei ondergeschikt waren. Onder de Sovjet-koepel was de overheveling een eenvoudige vestzak-broekzak verplaatsing, een sigaar uit eigen doos, een binnenlandse administratieve pennenstreek waar nauwelijks aandacht aan geschonken werd.

de Krim bij Rusland

Het werd pas een probleem toen de Sovjet Unie uiteenviel en Oekraïne in 1991 een zelfstandige staat werd. Toen was de Krim plotseling onderdeel van een vreemde mogendheid. De Krim, die al twee eeuwen bij Rusland hoorde, met Russische bewoners, de Russische taal en met de stad Sebastopol die voor Rusland grote historische betekenis heeft. In meerdere oorlogen verdedigde Rusland de vesting Sebastopol en tot heden is het de marinehaven van waaruit de Russische marine de Zwarte Zee en Middellandse Zee bestrijkt.

Rusland reageert beheerst op de onafhankelijkheid van Oekraïne. Het erkent de nieuwe staat en in 1997 sluiten beide staten een contract op basis waarvan Rusland de marinebasis Sebastopol huurt. Maar Amerika intrigeert verder. Hillary Clinton en Joe Biden reizen geregeld naar Oekraïne, CIA-directeur John Brennan bezoekt Kiev. En intussen verbreiden Westerse media de suggestie van Russische dreiging en agressie waartegen de NAVO bescherming moet bieden.

Deze agitatie veroorzaakt in Rusland het schrikbeeld dat Oekraïne NAVO-lid zal worden, waarna niet de Russische maar de Amerikaanse marine in Sebastopol afgemeerd zal liggen. Een onverdraaglijke gedachte. Rusland wil een referendum onder de Krim-bevolking om te bewijzen dat de meerderheid terug wil naar Rusland. Oekraïne wil zo’n referendum juist niet. Om het referendum af te dwingen bezet Rusland rond 1 maart 2014 de Krim, op 16 maart is het referendum. Bijna twee miljoen stemgerechtigden, 83% opkomst, 96% kiest voor aansluiting bij Rusland. Niet verrassend, gezien de etnische, historische, politieke en economische banden. Het Westen roept ‘fraude’, maar peilingen na het referendum door internationale bureaus (o.a. het Amerikaanse Gallup) bevestigen dat de grote meerderheid pro-Russisch heeft gestemd en tevreden is met het regelmatige verloop van het referendum. Sindsdien hoort de Krim weer bij Rusland.

de sanctie-oorlog

Onder leiding van de Verenigde Staten besluiten veel landen Rusland te straffen voor zijn rol op de Krim en in Oost-Oekraïne. Een hagelbui van commerciële, financiële en bancaire sancties daalt neer op Rusland. Bij dit alles lijkt Amerika de verdediger van edele doelen zoals mensenrechten en democratie, met Rusland in de rol van schurk en agressor. Bij die rolverdeling hoort het woord ‘sancties’, een term die suggereert dat er een schuldige is, met Amerika als de rechter die de sancties ‘oplegt’. In werkelijkheid zijn de sancties economische oorlogvoering, een sanctie-oorlog. Militair kan Amerika immers nauwelijks interveniëren. De boots-on-the-ground oorlogen in Irak en Afghanistan waren peperdure mislukkingen, niet voor herhaling vatbaar. Bovendien dreigt er tegen Rusland nucleaire escalatie tussen de kernmachten, en dat is taboe. Daarom de sanctie-oorlog.

‘territorial integrity’

Op 22 december 2021 spreekt het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zijn steun uit voor “Ukraine’s sovereignty and territorial integrity” en het verzekert dat “any further Russian military aggression against Ukraine would have massive consequences for the Russian Federation.” Vanwaar die belangstelling voor de ‘territoriale integriteit’ van Oekraïne? Waarom bemoeit Amerika zich met een regionaal grensconflict aan de andere kant van de wereldbol, terwijl het genoeg binnenlandse problemen heeft? De spanning in Oost-Oekraïne is een betrekkelijk kleine regionale kwestie die kan worden opgelost door de Raad van Europa. Met weging van alle opties, ook de optie dat de oostelijke regio wordt gescheiden van de rest van Oekraïne. Wanneer die optie de vrede herstelt, is ze niet taboe.

Rusland heeft het meest uitgestrekte ‘territorium’ ter wereld. Waarom zou het erop uit zijn een snipper Oekraïens territorium te veroveren? Nee, Rusland lijkt twee doelen te hebben: NAVO-terugtrekking van de Russische grens en oplossing van de burgeroorlog in Oost-Oekraïne. Amerika daarentegen lijkt vooral bezig met zijn geopolitieke schaakpartij waarin het heel Oost-Europa militariseert en zijn invloedssfeer in oostelijke richting uitbreidt.

In 2015 zijn er Amerikaanse legereenheden in Oekraïne, Westerse landen leveren wapens aan Oekraïne, in 2021 zijn er NAVO-oefeningen in Oekraïne. Oekraïne is geen lid maar wel partner van de NAVO, wat praktisch hetzelfde is. Eind 2021 zegt de Russische president opnieuw dat het niet de bedoeling is dat Oekraïne NAVO-lid wordt. Amerika antwoordt dat het Rusland economisch kapot zal maken wanneer het de ‘territoriale integriteit’ van Oekraïne krenkt.

slot

Het Westen ziet Rusland gewoonlijk als het ruwe land waar opponenten van het regime vermoord worden. Hoe is die praktijk ontstaan? De twintigste eeuw is voor Rusland een uitzonderlijk grimmige eeuw geweest. De Eerste Wereldoorlog, de Russische Revolutie, dertig jaar Stalin, de Tweede Wereldoorlog en tot slot de Koude Oorlog. Geen sfeer waarin fijnzinnige culturele educatie kon opbloeien. Het is een eeuw met epidemische armoede en hongersnoden, miljoenen deportaties naar de strafkampen van de Goelag Archipel en massale executies van echte of vermeende politieke tegenstanders. Sommige van die kenmerken, zoals liquidatie van politieke tegenstanders, bestaan tot heden.

Wanneer het Westen dit grimmige aspect van Rusland wil veranderen, wat is dan de beste methode? Is het de goede methode dat Amerika heel Oost-Europa militariseert, uitdagende exercities houdt voor de Russische grens en dreigt met ‘sancties’? Of is het een betere methode Rusland te benaderen met een beschaafde en coöperatieve attitude?

.                                     ###########################