Rusland en het Westen


DE SANCTIE-OORLOG

© Ton Munnich, 1 januari 2022

ABSTRACT
De geopolitieke tegenstelling Amerika-Rusland bestaat al 75 jaar. Momenteel spitst ze zich toe op de kwestie Oekraïne. Westerse politici en media zien overwegend de NAVO als de ‘good guy’ en Rusland als de ‘bad guy’. Er zijn enkele pointes die dit beeld nuanceren.

de bufferzone

In de negentiende en twintigste eeuw heeft Rusland veel geweld vanuit het Westen moeten incasseren. In 1812 valt Napoleon binnen met 750.000 man. Daarna de Eerste Wereldoorlog: vier jaar strijd tegen Duitsland en Oostenrijk. En tenslotte de Tweede Wereldoorlog met 27 miljoen doden in de Sovjet Unie. Gezien die agressie vanuit het Westen wil de Sovjet Unie in 1945 een bufferzone tussen zichzelf en het Westen. Dat wordt het lint van Oost-Europese staten van Finland tot Bulgarije. Deze staten verliezen hierdoor hun vrijheid, ze zijn gedegradeerd tot kreukelzone. Rusland onderdrukt protesten zoals de Hongaarse Opstand (1956) en de Praagse Lente (1968). Met ijzeren vuist handhaaft het de bufferzone.

Maar in 1985 komt Michael Gorbatsjov er aan de macht. Wat hij aantreft op het geopolitieke toneel is de wederzijdse demonisering van Oost en West (‘Evil Empire’ tegen ‘imperialisten’) en een uit de hand gelopen wapenwedloop (atomaire overkill, anti-raket raketten). De beschaafde Gorbatsjov wil dit doorbreken. Een van zijn hervormingen is het openen van het IJzeren Gordijn, hij geeft de landen van de bufferzone hun vrijheid terug. Dat leidt tot het Duitse verzoek om de Bondsrepubliek en de DDR te herenigen. Gorbatsjov wil het toestaan, mits de NAVO niet naar het oosten uitbreidt. Immers, na de invallen door Napoleon, Kaiser Wilhelm II en Adolf Hitler wil Rusland geen Westerse militaire presentie aan zijn grens.

de veilige afstand 

Geen westerse militaire presentie aan de Russische grens. Er is nog een tweede reden voor deze eis. Eind 1961 heeft de Amerikaanse president Kennedy raketten met kernkoppen geplaatst in Turkije, vlakbij de Sovjet Unie. De Sovjet Unie besluit hetzelfde te doen: in 1962 plaatst ze raketten met kernkoppen in Cuba, vlakbij de VS. Daarop ontketent Kennedy de Cuba-crisis, een blufpoker die de wereld op de rand van een kernoorlog brengt. Het resultaat is dat zowel de Amerikaanse raketten in Turkije als de Sovjet-raketten in Cuba worden teruggetrokken. De twee grootmachten hebben iets geleerd van de Cuba-crisis: ze blijven uit elkaars buurt, hun kernwapens staan voortaan op vele kilometers afstand van de vijand, zodat een afgevuurde kernraket pas na tientallen minuten het vijandelijke grondgebied bereikt. Die minuten bieden de opponent de tijd om eveneens kernraketten af te vuren. Dit weerhoudt beide partijen ervan om een aanval te beginnen, een min of meer veilige patstelling. De naam ervan luidt: MAD, de afkorting van Mutual Assured Destruction. Dit is de tweede reden waarom Gorbatsjov geen NAVO-presentie wil bij de Russische grens.

de woordbreuk

Amerika begrijpt deze gevoeligheden. Ter geruststelling stuurt president George Bush zijn minister van Buitenlandse Zaken, James Baker, naar Moskou. Daar bespreken Gorbatsjov en Baker op 9 februari 1990 onder welke voorwaarden de Duitse eenwording kan geschieden. Bakers bijdrage aan het gesprek bestaat vooral uit zijn viermaal herhaalde verzekering dat de NAVO niet zal opdringen in oostelijke richting: “not an inch of NATO’s present military jurisdiction will spread in an eastern direction.” Verderop in de gespreksnotulen zegt Baker het weer: “Germany’s unification will not lead to NATO’s military organization spreading to the east.” En even later opnieuw: “the guarantee that NATO’s jurisprudence or troops will not spread east of the present boundary” En wanneer Gorbatsjov zelf zegt “a broadening of the NATO zone is not acceptable” bevestigt Baker: “We agree with that“. Op die basis geeft Gorbatsjov groen licht voor de Duitse hereniging.

Maar de NAVO breidt toch uit in oostelijke richting. Hongarije, Polen, Tsjechië, Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Bulgarije, Roemenië, Kroatië, Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië zijn inmiddels NAVO-lid. En de samenwerking met Zweden en Finland is zo intensief dat ook zij praktisch als NAVO-lid kunnen gelden. Kortom, over de hele linie van Noordpool tot Zwarte Zee is de NAVO duizend kilometer in oostelijke richting opgerukt. Ze installeert troepen en wapensystemen pal voor de Russische grens. Daarmee is Ruslands nachtmerrie werkelijkheid geworden. En het gaat verder, het Westen trekt aan Oekraïne en Georgië, men speculeert erover dat ook zij lid van NAVO en EU worden. Dat gaat te ver, vindt Ruslands president Poetin. In een markante rede in 2007 trekt hij een rode lijn: tot hier en niet verder. Het signaal wordt begrepen, Oekraïne en Georgië worden geen lid van NAVO en EU. Maar de agitatie van de NAVO gaat verder. Daarbij spreken de Westerse media telkens over Russische agressie, terwijl juist de NAVO militair opdringt.

Oost-Oekraïne

Eeuwenlang is de geschiedenis van Oekraïne er een van minderheden, grenscorrecties en volksverhuizingen. Talrijke volken drijven er in wisselende geografische vormen over de landkaart. Vóór de twintigste eeuw bestaat er geen volk of staat ‘Oekraïne’. De naam ‘De Oekraïne’ is niet de naam van een volk maar van een gebied, ze betekent ‘Het Grensland’. Bedoeld is het dunbevolkte buitengebied, ver van de stedelijke centra van Polen en Rusland. Ongeveer zoals de Nederlandse naam ‘De Achterhoek’, ooit eveneens een dunbevolkte uithoek bij de grens. Bij de stichting van de Sovjet Unie (1917-’22) wordt Oekraïne een van de Socialistische Sovjet Republieken van de USSR. Het is geen gelukkig huwelijk, zodra Gorbatsjovs perestroika het mogelijk maakt stapt Oekraïne eruit, in 1991 wordt het een zelfstandige staat.

Het midden en westen van Oekraïne, met de hoofdstad Kiev, zijn op het Westen georiënteerd. De oostelijke provincies zijn op Rusland georiënteerd, met bewoners van Russische komaf en met de Russische taal. De tegenstelling veroorzaakt een binnenlandse oorlog tussen het leger en pro-Russische milities. Het Westen levert wapens, geld en militaire training aan Kiev, terwijl Rusland de milities steunt. Wie zijn in dit conflict de good guys en wie de bad guys? Om die vraag te beantwoorden is het nuttig te kijken naar een enigszins vergelijkbare tweedeling dichter bij huis. België. Het noorden van België is op Nederland georiënteerd en spreekt Nederlands, het zuiden spreekt Frans en is op Frankrijk georiënteerd. Stel je voor dat de Belgische regering het land zou verfransen, de Nederlandse taal zou schrappen als officiële taal en de Vlaams-Nederlandse banden zou diskwalificeren als ongewenst. Dat zou leiden tot Vlaams verzet. En Nederland zou dat verzet steunen. Tegen die achtergrond is het begrijpelijk dat Rusland Oost-Oekraïne steunt.

de Krim bij Oekraïne

Het product van de Russische Revolutie was de Sovjet Unie, de statenbond van Sovjet Republieken. Twee ervan zijn Oekraïne en Rusland. En binnen Rusland is de Krim een district. De geschiedenis van de Krim is vrij overzichtelijk. Eerst is ze driehonderd jaar Turks (1475-1774), daarna tweehonderd jaar Russisch. Maar in 1954 verandert er iets. Dan hevelt Sovjetleider Chroesjtsjov het district Krim over van Rusland naar Oekraïne. Waarom? Chroesjtsjov groeit op in Oekraïne en maakt er politieke carrière. In 1937 wordt hij Secretaris-Generaal van de Communistische Partij van Oekraïne, in 1944 bovendien Premier van Oekraïne. Het is een combinatie die zelden voorkomt, de twee topfuncties in een Sovjet Republiek verenigd in één persoon. Het maakt duidelijk dat Oekraïne de machtsbasis van Chroesjtsjov is. Wanneer hij dan in 1953 Stalin opvolgt als leider van de Sovjet Unie, geeft hij zijn geliefde Oekraïne een fraai cadeau, namelijk de Krim, het aantrekkelijke schiereiland met zijn subtropische klimaat. Zo’n cadeau is niet ongewoon. Sinds mensenheugenis belonen machthebbers na hun troonsbestijging hun helpers met cadeaus. Een paleis of landgoed, een graafschap of hertogdom, en in dit geval een schiereiland.

Later ontstaan er ook andere theorieën over Chroesjtsjovs motief voor het cadeau. Bijvoorbeeld deze: in het zuiden van Oekraïne, het stroomgebied van de Dnjepr, heeft de Sovjet Unie stuwdammen gebouwd. Ze leveren als waterkrachtcentrales elektriciteit en drinkwater aan zuidelijke delen van Oekraïne, maar ook aan de de Krim. Gezien die situatie had het praktische voordelen om de Krim bestuurlijk bij Oekraïne te voegen.

Cadeau? Bestuurlijke vereenvoudiging? Of allebei? Ongeacht wat Chroesjtsjovs motief was om de Krim bij Oekraïne te voegen, één ding is essentieel. In Chroesjtsjovs tijd was de Sovjet Unie het overkoepelende verband waaraan Rusland en Oekraïne allebei ondergeschikt waren. Onder de Sovjet-koepel was de overheveling een eenvoudige vestzak-broekzak verplaatsing, een sigaar uit eigen doos, een binnenlandse administratieve pennenstreek waar nauwelijks aandacht aan geschonken werd.

de Krim bij Rusland

Het werd pas een probleem toen de Sovjet Unie uiteenviel en Oekraïne in 1991 een zelfstandige staat werd. Toen was de Krim plotseling onderdeel van een vreemde mogendheid. De Krim, die al twee eeuwen bij Rusland hoorde, met Russische bewoners, de Russische taal en met de stad Sebastopol die voor Rusland grote historische betekenis heeft. In meerdere oorlogen verdedigde Rusland de vesting Sebastopol en tot heden is het de marinehaven van waaruit de Russische marine de Zwarte Zee bestrijkt.

Rusland reageert beheerst op de onafhankelijkheid van Oekraïne. Het erkent de nieuwe staat en in 1997 sluiten beide staten een contract op basis waarvan Rusland de marinebasis Sebastopol huurt. Maar Amerika intrigeert verder. Hillary Clinton, John McCain en Joe Biden reizen geregeld naar Oekraïne, CIA-directeur John Brennan bezoekt Kiev. En intussen verbreiden Westerse media de suggestie van Russische dreiging en agressie waartegen de NAVO bescherming moet bieden. Rusland ziet de dreiging toenemen dat Oekraïne NAVO-lid zal worden, waarna niet de Russische maar de Amerikaanse marine in Sebastopol afgemeerd zal liggen. Een onverdraaglijke gedachte.

Rusland wil een referendum onder de Krim-bevolking om te bewijzen dat de meerderheid terug wil naar Rusland. Oekraïne wil zo’n referendum juist niet. Om het referendum af te dwingen bezet Rusland rond 1 maart 2014 de Krim, op 16 maart is het referendum. Bijna twee miljoen stemgerechtigden, 83% opkomst, 96% kiest voor aansluiting bij Rusland. Niet verrassend, gezien de etnische, historische, politieke en economische banden. Het Westen roept ‘fraude’, maar peilingen na het referendum door internationale bureaus (o.a. het Amerikaanse Gallup) bevestigen dat de grote meerderheid pro-Russisch heeft gestemd en tevreden is met het regelmatige verloop van het referendum. Sindsdien hoort de Krim weer bij Rusland.

de sanctie-oorlog

Het Westen, onder leiding van de VS, besluit Rusland te straffen voor zijn rol op de Krim en in Oost-Oekraïne. Een hagelbui van commerciële, financiële en bancaire sancties daalt neer op Rusland. Bij dit alles lijkt Amerika de verdediger van edele doelen zoals mensenrechten en democratie, met Rusland in de rol van schurk en agressor. Bij die rolverdeling hoort het woord ‘sancties’, een term die suggereert dat er een schuldige is, met Amerika als de rechter die de sancties ‘oplegt’. In werkelijkheid zijn de sancties economische oorlogvoering, een sanctie-oorlog. Militair kan Amerika immers nauwelijks interveniëren. Een boots-on-the-ground oorlog is geen optie na het echec in Afghanistan. Bovendien dreigt er nucleaire escalatie tussen de kernmachten, en dat is taboe. Kortom, een militaire oorlog NAVO-Rusland is uitgesloten. In plaats daarvan ontketent het Westen de sanctie-oorlog.

‘territorial integrity’

Op 22 december 2021 spreekt het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zijn steun uit voor “Ukraine’s sovereignty and territorial integrity” en het verzekert dat “any further Russian military aggression against Ukraine would have massive consequences for the Russian Federation.” Vanwaar die belangstelling van de VS? Waarom bemoeit Amerika zich met een regionaal grensconflict aan de andere kant van de wereldbol, terwijl het genoeg binnenlandse problemen heeft? De spanning in Oost-Oekraïne is een betrekkelijk kleine regionale kwestie die kan worden opgelost door de Raad van Europa. Met weging van alle opties, ook de optie dat enkele oostelijke gebieden worden gescheiden van de rest van Oekraïne. Wanneer die optie de vrede herstelt, is ze niet taboe.

Rusland heeft het meest uitgestrekte territorium ter wereld, het heeft niet de geringste belangstelling om een snipper Oekraïens grondgebied te veroveren. Nee, Rusland lijkt twee doelen te hebben: NAVO-terugtrekking van de Russische grens en oplossing van de burgeroorlog in Oost-Oekraïne. Amerika daarentegen lijkt vooral bezig met zijn geopolitieke schaakpartij waarin het heel Oost-Europa militariseert en zijn invloedssfeer in oostelijke richting uitbreidt.

In 2015 zijn er Amerikaanse legereenheden in Oekraïne, Westerse landen leveren wapens aan Oekraïne, in 2021 zijn er NAVO-oefeningen in Oekraïne. Oekraïne is geen lid maar wel partner van de NAVO, wat praktisch hetzelfde is. Eind 2021 zegt de Russische president opnieuw dat het niet de bedoeling is dat Oekraïne NAVO-lid wordt. Amerika antwoordt dat het Rusland economisch kapot zal maken wanneer het de ‘territoriale integriteit’ van Oekraïne krenkt.

slot

Het Westen ziet Rusland gewoonlijk als het ruwe land waar opponenten van het regime vermoord worden. Hoe is die praktijk ontstaan? De twintigste eeuw is voor Rusland een uitzonderlijk grimmige eeuw geweest. Eerst het parasitaire tsaren-regime met feodale adel. Daarna de Eerste Wereldoorlog, de Russische Revolutie, dertig jaar Stalin, de Tweede Wereldoorlog en tot slot de Koude Oorlog. Het is een eeuw met epidemische armoede en hongersnoden, miljoenen deportaties naar de strafkampen van de Goelag Archipel en massale executies van echte of vermeende politieke tegenstanders. Geen land heeft het in de twintigste eeuw zo zwaar te verduren gehad als Rusland.

Wanneer het Westen dit grimmige aspect van Rusland wil veranderen, wat is dan de beste methode? Is het de goede methode dat Amerika heel Oost-Europa militariseert, uitdagende exercities houdt voor de Russische grens en agressief dreigt met ‘sancties’? Of is het een betere methode Rusland te benaderen met een beschaafde en coöperatieve attitude?

.                                        ###########################